قولا » « 1 » و آيه شريفه « وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَه لَكُمْ » « 2 » كه رضايت را متعلق به عمل نموده ، و بين اين دو قسم تعبير فرق روشنى است ، چه خشنودى از عمل به اين است كه از ديدن آن چهره در هم نكشد و از آن نفرت نكند ، و چه بسا دشمن انسان كار پسنديده اى كند در حالى كه خود او مورد نفرت است و به عكس دوست انسان كار ناشايستى مرتكب شود در حالى كه خودش محبوب انسان باشد پس اينكه فرمود : * ( « رَضِيَ اللَّه عَنْهُمْ » ) * دلالت مىكند بر اينكه خداى تعالى نه تنها از صداقت صادقين خوشنود است بلكه از خود آنان نيز راضى است و معلوم است كه خوشنودى خدا وقتى به خود آنان تعلق مىگيرد كه غرضش از خلقتشان حاصل شده باشد و غرض از خلقت را در آيه : « ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ » « 3 » بيان فرموده ، پس غرض پروردگار از خلقت انسان همان عبوديت است ، وقتى خداى سبحان از كسى - نه تنها از عملش - خوشنود مىشود كه نفس او مثل اعلاى عبوديت باشد . يعنى خود را بنده كسى بداند كه مربى هر چيزى است ، خود را و هيچ چيز ديگرى را جز بنده و مملوك او و خاضع در برابر ربوبيت او نبيند ، جز او هدفى و جز بسوى او بازگشت و رجوعى نداشته باشد ، چنان كه در باره حضرت سليمان و ايوب ( ع ) فرموده : « نِعْمَ الْعَبْدُ إِنَّه أَوَّابٌ » « 4 » . اين بود معناى رضايت پروردگار از بنده خود ، و لازمه اين مقام كه يكى از مقامات عبوديت است كه نفس از تمامى مراتب كفر و از اتصاف به فسق پاك باشد چنان كه در باره طهارتش از كفر فرموده : « وَلا يَرْضى لِعِبادِه الْكُفْرَ » « 5 » و در باره طهارتش از فسق فرموده : « فَإِنَّ اللَّه لا يَرْضى عَنِ الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ » « 6 » و از آثار اين مقام اين است كه وقتى نفس بنده داراى ذلت عبوديت شد و آنچه را كه به چشم و دل خود درك نمود ، همه را مملوك خدا و خاضع در برابر او دانست قهرا از او خشنود مىشود . زيرا مىبيند كه اگر خدا به او داده آنچه را كه داده همانا از فضل و كرمش بوده نه اينكه او از خدا طلبكار و بر خدا واجب و حتم بوده كه آن را بدهد . و اگر هم چيزى را از او دريغ داشته و نداده آن هم از روى حكمت بوده . علاوه بر اين ،

--> ( 1 ) و خوشنود باشد از قول او . سوره طه آيه 109 . ( 2 ) و اگر شكر بگذاريد مىپسندد آن را براى شما . سوره زمر آيه 7 . ( 3 ) نيافريدم جن و انس را مگر براى اينكه عبادت و بندگى كنند مرا . سوره ذاريات آيه 56 . ( 4 ) بنده خوبى بود زيرا بسيار بما رجوع مىكرد . سوره ص آيه 31 . ( 5 ) و نمىپسندد كفر را براى بندگان خود . سوره زمر آيه 7 . ( 6 ) زيرا خدا خوشنود نمىشود از مردم فاسق . سوره توبه آيه 97 .